Vài nhận xét các bức vẽ tại Hang Khố Mỷ (Quản Bạ – Hà Giang)05/11/2020

Giới thiệu
Nghiên cứu về nghệ thuật bích họa ở trong các hang động trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu. Chủ đề được trang trí trên các vách đá từ các hang động cũng rất phong phú và đa dạng. Những chủ đề đó có thể là con người và những hoạt động thường nhật của họ trong tự nhiên như cảnh săn bắn. Hoặc đó chỉ là cảnh mô tả về thế giới động vật, về tự nhiên. Bên cạnh đó, cũng có những bích họa được thể hiện những biểu tượng liên quan tới tín ngưỡng và tôn giáo của mỗi cộng động.
Niên đại của nghệ thuật trang trí bích họa trong các hang động trên thế giới hiện nay được nhận định là cổ xưa nhất chủ nhân là người Neanderthals qua các phat hiện tại hang Maltravieso (Cacres, Tây Ba Nha). Các phương pháp xác định niên đại cho thấy các hình vẽ trên cổ hơn 64.000 năm cách ngày nay (Hoffmann et al., 2016).
Vài nét về nghệ thuật bích họa hang đông ở Đông Nam Á
Ở Đông Nam Á hải đảo, nghệ thuật bích họa trong các hang động đã được ghi nhận ở Thái Lan, Indonesia, Malaysia và Myanmar (Tan, 2014). Cho đến nay, niên đại của sớm nhất về nghệ thuật bích họa hang động được ghi nhận ở các hang động trên đảo Borneo và Sulawesi (Indonesia) có niên đại khoảng 43.000BP (Aubert et al., 2019).
Ở Đông Nam Á lục địa, niên đại của các bức vẽ trên các hang động giai đoạn tiền sơ sử có niên đại từ 4.000BP tới 2.000BP đã được phát hiện và nghiên cứu ở Thái Lan (Tan, 2014). Ở Myanmar, niên đại của các hiện vật có thể được nhận định là đã được sử dụng để tạo ra các bức vẽ trong hang Baladin có niên đại từ 13.000BP tới 7.000BP tuy nhiên các niên đại sau đó được xem xét lại vì có phát hiện gốm. Các nhà nghiên cứu cho rằng, niên đại các bức vẽ đó có thể thuộc giai đoạn Đá mới (Tan, 2014, 2018). Bên cạnh đó, cũng có một số ít địa điểm ở Campuchia và Lào cũng đã được phát hiện tuy nhiên, tất cả các các phát hiện đó vẫn chưa được xác định niên đại.
Hang Khố Mỷ
Hang Khố Mỷ thuộc thôn Khố Mỷ, xã Tùng Vài, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang. Hang đượcĐây là một hang rộng và khá ẩm ướt. Cửa hang cao hơn so với nền hang khoảng 15m, đường đi từ cửa hang xuống tương đối dốc.
Trong chuyến đi khảo sát giá trị công viên địa chất toàn cầu UNESCO cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Hà Giang tháng 3-2011, đoàn khảo sát đã phát hiện và ghi nhận sự có mặt của các bức vẽ tại hang Khố Mỷ qua sưj mô tả của cư dân địa phương (Vương Vĩnh Thái lược thuật 2011). Về mặt cảnh quan, đây cũng không phải là một địa điểm có thể phù hợp cho người cổ sinh sống vì hang rất lạnh và ẩm ướt quanh năm. Địa điểm phát hiện các bức vẽ hiện nay là địa bàn cư trú của bà con đồng bào dân tộc Mông.
Các bức vẽ bên trong hang được phát hiện bởi nhóm khảo sát ghi nhận. Sau đó, đợt khảo sát có sự tham gia của Viện Khảo cổ học được tiến hành năm 2012 (Chung, 2012). Khu vực phát hiện các hình vẽ năm ở phía bên tay trái thưởng từ cửa vào và cách cửa hang khoảng 25-30m. Vị trí các bản vẽ được mô tả trên vách đá cao hơn nền hang khoảng 1.8m.
Hình tượng người mặt thú có sừng tại hang Khố Mỷ
Ảnh 1: Hình tượng người mặt thú có sừng tại hang Khố Mỷ,
thôn Khố Mỷ, xã Tùng Vài, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang
(Ảnh: Phạm Thanh Sơn và Vương Vĩnh Thái 2018)
Màu sắc của các bức vẽ đều thống nhất là màu đỏ vàng nhưng có lẽ bị phai nhạt đi nhiều qua thời gian. Hiện trạng bức vẽ cho thấy, có 05 hình người dịch chuyển cùng chiều, tay giang rộng và nối tiếp nhau. Tay trái luôn được vung cao hơn tay phải và điều này tạo ra một sự kết nối song song giữa tay phải của người trước và tay tái công của người sau đồng hời hai chân cũng được mở rộng tương ứng. Tình trạng các bức vẽ A và E đã bị mờ đi khá nhiều, bức vẽ C bị mất sừng.Trên bức vẽ A, chỉ còn lại phần đầu và cánh tay tái có thể nhìn rõ. Ở bức vẽ E, một phần còn lại của đầu và thân còn có thể quan sát được. Khoảng cách giữa mỗi hình vẽ dao động từ 15cm tới 20cm. Do vậy, sự xuất hiện các hình vẽ bên trong hang này có thể liên quan tới quan niệm về tín ngưỡng và tôn giáo của cư dân cổ thời điểm đó. Hoặc những hình ảnh này cũng có thể được mô phỏng gắn với các hoạt động trong nghi lễ sinh hoạt cộng đồng.
Qua khảo sát tại bề mặt hang, chúng tôi chưa phát hiện được các dụng cụ có thể liên quan tới việc sử dụng để tô vẽ màu. Do không phát hiện các hiện vật dụng hoặc chất tạo mầu nên việc thảo luận niên đại cũng chỉ có thể dựa vào các nghiên cứu so sánh ở khu vực Đông Nam Á hay Nam Trung Quốc. Mặc dù vậy, phát hiện này cũng sẽ có thể mở ra một hướng nghiên cứu mới trong khảo cổ học tiền sử Việt Nam vì xưa nay nước ta gần như không có tên trên bản đồ nghiên cứu bích họa hang đông ở khu vực.
Nhận xét
Cũng giống như ở khu vực Đông Nam Á và một số nơi khác trên thế giới, xác định niên đại cho các bức họa được mô tả trong hang động cũng là một việc làm tương đối khó khăn. Mặc dù vậy có thể nhận thấy, các bích họa được tô màu đỏ thường có niên đại tương đối sớm. Chúng có thể trải dài từ hơn 40.000BP đến 4.000BP.
Từ các nghiên cứu tham khảo một số chuyên ở khu vực, các niên đại tương đối được dự đoán cho các bức vẽ hang Khố Mỷ có thể xuất hiện từ 4000BP tới 2000BP. Tuy nhiên, việc cấp bách cần làm là tiến hành khảo sát mở rộng toàn bộ hang Khố Mỷ và các hang phân bố liền kề để tìm hiểu có hay không sự tồn tại ở các hang động khác. Nếu có các phát hiện về mặt khảo cổ học kết hợp, việc trả lời chủ nhân các bích họa đó là ai có thể có lời giải.
Tài liệu dẫn

Aubert, M., Lebe, R., Oktaviana, A. A., Tang, M., Burhan, B., Hamrullah, Jusdi, A., Abdullah, Hakim, B., Zhao, J., Geria, I. M., Sulistyarto, P. H., Sardi, R., & Brumm, A. (2019). Earliest hunting scene in prehistoric art. Nature, 576(7787), 442–445. https://doi.org/10.1038/s41586-019-1806-y
Hoffmann, D. L., Pike, A. W. G., García-Diez, M., Pettitt, P. B., & Zilhão, J. (n.d.). Methods for U-series dating of CaCO3 crusts associated with Palaeolithic cave art and application to Iberian sites. Quaternary Geochronology, 36, 104.
Tan, N. (2014). Rock Art Research in Southeast Asia: A Synthesis. Arts. https://doi.org/10.3390/arts3010073

Noel Hidalgo Tan and Rachel Hoerman 2018. Mainland Southeast Asia: Rock Artifacts. History and Current Debates of Archaeology in Mainland Southeast Asia, Springer Nature Switzerland AG 2019: pg 1- 8.
Trình Năng Chung 2012. Báo cáo kết quả điều tra khảo cổ học cao nguyên đá Đồng Văn, Hà Giang 2012. Tài liệu tại BQLCVĐC toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, thành phố Hà Giang, Hà Giang.

Tác giả: Phạm Thanh Sơn
(Viện Khảo cổ học)
Vương Vĩnh Thái
(BQL Công viên địa chất toàn cầu
Cao nguyên đá Đồng Văn)