Khám phá kiến thức bản địa về di sản địa chất ở cao nguyên đá Đồng Văn03/02/2012

Cao nguyên đá Đồng Văn nằm ở điểm cực Bắc nước ta, gồm 4 huyện Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn và Mèo Vạc của tỉnh Hà Giang, từ lâu được biết đến như một xứ sở xa xôi có địa hình hùng vĩ nhưng vô cùng hiểm trở, đi lại khó khăn, đời sống của đồng bào nơi đây hàng ngày phải đối mặt với muôn vàn khó khăn do thiếu đất và nước để sinh hoạt, canh tác.

 

Cao nguyên đá Đồng Văn hội đủ tất cả những tiêu chí để thành lập Công viên địa chất và mới đây, UNESCO đã công nhận đây là Công viên Địa chất Quốc gia và gia nhập vào Công viên Địa chất toàn cầu của UNESCO.

 

Việc thành lập Công viên Địa chất cao nguyên đá Đồng Văn hướng tới ba mục tiêu cao cả là Bảo tồn các di sản địa chất đồng thời với các giá trị khác như đa dạng sinh học, khảo cổ, lịch sử, văn hóa xã hội của khu vực; Góp phần quảng bá, nâng cao nhận thức cộng đồng về các khoa học trái đất, giáo dục lòng yêu thiên nhiên và trách nhiệm công dân trong việc bảo vệ và khai thác bền vững các di sản địa chất.; Thúc đẩy các hoạt động kinh tế bền vững của địa phương như du lịch địa chất, du lịch sinh thái và các hoạt động kinh tế phụ trợ khác, tạo nguồn thu nhập bổ sung cho cộng đồng địa phương, góp phần xóa đói giảm nghèo cho người dân trên cao nguyên đá Đồng Văn.

 

Các nhà khoa học thuộc Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản (Bộ TN&MT) đã có những công trình giới thiệu một số khám phá bước đầu về những kiến thức bản địa về di sản địa chất – những tinh hoa của bao thế hệ các dân tộc ít người trên cao nguyên đá được chắt lọc và gìn giữ từ hàng ngàn đời nay.

 

Ấn tượng sâu đậm  nhất đối với du khách khi đến Cao nguyên đá là đá. Đá ba bề bốn bên. Trong nhà cũng đá mà ngoài ngõ cũng đá, sống trên đá và chết vùi trong đá. Phương thức canh tác trên nương đá, những bức tường rào bằng đá, vóc dáng nhỏ bé nhưng rắn rỏi như thách thức với thiên nhiên của người dân và thậm chí là của cả những loài động thực vật nơi đây đã thể hiện một sức sống vô cùng mãnh liệt, là nét độc đáo không thể bắt gặp ở bất cứ nơi đâu. (ảnh 1)

 

Các nhà khoa học cũng đã giới thiệu một số di sản địa chất tiêu biểu của Cao nguyên đá Đồng Văn theo cách hiểu của người dân địa phường. Đó là Núi đôi Cô Tiên ở Quản Bạ, Mặt cắt Ma Lé – Lũng Cú, hẻm vực Tu Sản trên sông Nho Quế và đèo Mã Pì Lèng, vùng Khau Vai – Lũng Pù, vùng Sà Phìn – Lũng Táo và Khu phố cổ thị trấn Đồng Văn.

 

Từ góc độ khoa học địa chất và giá trị di sản địa chất, thị trấn Tam Sơn của huyện Quản Bạ là một thung lũng kiến tạo được hình thành do hoạt động của đứt gãy thuận Quản Bạ phương Tây Bắc Đông Nam, cách đây khoảng 250 triệu năm. Thông thường địa hình đá vôi thường lởm chởm, gồ ghề do quá trình karst hóa, nhưng hình dáng núi Đôi Cô Tiên lại tròn trịa theo dạng bát úp giống như địa hình ở các vùng đá lục nguyên. Nguyên nhân thành tạo dạng địa hình đá vôi độc đáo này là do sự bào mòn đều đặn, đẳng hướng các thành tạo dăm kết vôi chứa dolomit ở thung lũng đứt gãy Quản Bạ. (ảnh 2)

 

Từ góc độ địa chất học, thực chất vùng Lũng Cú là một nếp lồi lớn với hai cánh cắm đơn nghiêng về phía Đông Bắc và Tây Nam, bị phá hủy bởi đứt gãy dọc trục phương Tây Bắc Đông Nam, tạo nên Lũng Cú. Lũng Cú còn là mảnh đất chứa đựng nhiều giá trị đặc sắc khác về khảo cổ, lịch sử cũng như những giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng của đồng bào các dân tộc Mông và Lô Lô… (ảnh 3)

 

Đèo Mã Pì Lèng thuộc địa phận xã Pải Lùng, huyện Mèo Vạc, nằm trên quốc lộ 4C nối hai huyện Đồng Văn và Mèo Vạc. Đây là một trong những vùng phong phú bậc nhất các di sản địa chất tiêu biểu của Cao nguyên đá. Hẻm vực sâu 700-800mét này dài 1,7km, vách dốc 70-90o là danh thắng thuộc loại kỳ vĩ nhất trên Cao nguyên đá, được coi là hẻm vực sâu nhất Việt Nam và có thể là sâu nhất Đông Nam Á. Di sản kiến tạo – địa mạo này được mệnh danh là "Đệ nhất hùng quan" và đã được các nhà khoa học xếp vào di sản cấp quốc tế. (ảnh 4)

 

Theo các nhà khoa học, chúng ta đã có và sẽ cần đến cả hai loại kiến thức để xây dựng thành công Công viên Địa chất cao nguyên đá Đồng Văn. Đó là dùng kiến thức khoa học để giải mã kiến thức bản địa và ngược lại, thông qua kiến thức bản địa để truyền tải kiến thức khoa học tới cộng đồng và tới từng du khách. Đó chính là cách làm duy nhất đúng để bảo tồn và phát huy giá trị tổng thể các loại hình di sản, xây dựng thành công Công viên Địa chất toàn cầu trên Cao nguyên đá Đồng Văn.