Tam giác mạch, cây lương thực mang lại nhiều ích lợi sức khỏe15/08/2017

Nhắc đến tam giác mạch, không thể không nhắc đến Cao nguyên đá Đồng Văn. Tam giác mạch thường được trồng ở các vùng núi cao, trong điều kiện khí hậu ẩm và mát với nhiệt độ 15 – 22oC. Không biết từ bao giờ, tam giác mạch được xem như đặc sản riêng của vùng đất cực bắc Tổ quốc, bởi hàng năm, khi thời tiết chuyển se se lạnh, những đợt gió mùa đầu tiên bắt đầu thổi về, hoa tam giác mạch lại nở rộ khắp các thung lũng, trải những thảm lụa hồng ấm áp giữa những hoang mạc đá vôi trùng điệp.

Ở vùng Cao nguyên đá, tam giác mạch được xem như loại cây lương thực thiết yếu của bà con vùng cao. Sự tích kể rằng loài cây nhỏ bé này đã cứu đói cho cả làng khi mùa cũ đã qua và vụ mới còn chưa tới. Sau mùa lúa nương, người dân bắt đầu gieo hạt tam giác mạch, đến đầu tháng 12 thì bắt đầu thu hoạch hạt. Thân Tam giác mạch khi còn non có thể luộc hoặc nấu canh như các loại rau, hạt tam giác mạch có thể xay thành bột làm lương thực hoặc nấu với ngô và men lá thành loại rượu có hương vị rất đặc biệt. Tuy nhiên, ít ai biết được về những lợi ích không ngờ từ loài cây nhỏ bé này.

Tam giác mạch, hay còn gọi là lúa mạch đen hoặc sèo hoặc mạch ba góc hoặc kiều mạch, là loài cây thuộc học rau răm được mô tả khoa học lần đầu năm 1794. Tam giác mạch có nguồn gốc từ vùng lục địa Đông Nam Á, khu vực phía tây tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), từ đó lan ra Trung Á và Tây Tạng, sau đó đến Trung Đông, châu Âu và Hoa Kỳ. Xuất hiện từ khoảng 6.000 năm trước công nguyên, tam giác mạch đóng vai trò quan trọng trong các bữa ăn truyền thống của nhiều quốc gia như Trung Quốc, Ba Lan, Nga, Hoa Kỳ, Canada, Pháp.

Theo nghiên cứu của hiệp hội lương thực Thế giới (FAO), tam giác mạch là loại hạt có rất nhiều lợi ích đối với sức khỏe.Với sự phổ biến rộng rãi như vậy, nhiều người nghĩ rằng tam giác mạch là một loại ngũ cốc. Thực ra, tam giác mạch là loại hạt quả rất bổ dưỡng và giàu năng lượng, có thể sử dụng làm lương thực thay thế cho gạo, đặc biệt rất thích hợp với những người dị ứng với lúa mì và các loại ngũ cốc chứa protein glutens. Hạt tam giác mạch có cùng kích thước với hạt lúa mì, có hình tam giác độc đáo. Hoa tam giác mạch có mùi thơm lạ, rất hấp dẫn đối với ong, từ đó tạo ra loại mật đặc biệt có hương vị mạnh.

Tốt cho tim mạch

Hạt tam giác mạch rất tốt cho tim mạch, với tác dụng chính là làm giảm các nguy cơ tăng cholesterol và huyết áp. Trong hạt tam giác mạch có chứa flavonoid, là chất dinh dưỡng đặc biệt ở trong một số loài thực vật, hoạt động như một chất chống oxy hóa và hỗ trợ mở rộng phạm vi hoạt động của vitamin C, nhằm giúp cơ thể chống lại bệnh tật. Các hợp chất flavonoid có tác dụng giảm mỡ trong cơ thể, giúp duy trì lượng máu và tiểu cầu cần thiết, ngăn chặn sự hình thành cholesterol, giúp bảo vệ và chống lại các bệnh tim mạch. Ngoài ra, hạt tam giác mạch còn là nguồn cung cấp magie thực phẩm hữu ích, giúp thư giãn mạch máu, cải thiện lưu thông máu và phân bổ lại chất dinh dưỡng hợp lý khi huyết áp giảm.

Kiểm soát lượng đường trong máu và làm giảm nguy cơ mắc bệnh tiểu đường

Những chất dinh dưỡng trong hạt tam giác mạch còn giúp kiểm soát lượng đường trong máu và giảm nguy cơ mắc bệnh tiểu đường. Trong một cuộc thử nghiệm so sánh sự ảnh hưởng đến lượng đường trong máu giữa những người ăn bột tam giác mạch và những người ăn bánh mì từ bột mì tinh chế, kết quả cho thấy bột tam giác mạch làm giảm đáng kể lượng glucose trong máu và đáp ứng đủ lượng insulin cung cấp cho cơ thể. Hơn nữa, những người ăn bột tam giác mạch cũng có khả năng thỏa mãn cơn đói tốt hơn các loại ngũ cốc khác.

Tam giác mạch là loại thực phẩm chứa hàm lượng khoáng magie cao, có vai trò hoạt động như một yếu tố không thể tách rời của hơn 300 loại enzyme, trong đó bao gồm các enzyme tiêu thụ glucose và sản sinh insulin. Tác dụng làm giảm nguy cơ mắc bệnh tiểu đường, đặc biệt là ở phụ nữ, chính là nhờ hàm lượng khoáng magie trong tam giác mạch và các loại ngũ cốc nguyên hạt khác. Nghiên cứu về ảnh hưởng của các loại ngũ cốc nguyên hạt và tam giác mạch với tỷ lệ mắc bệnh tiểu đường trên 36.000 phụ nữ ở Iowa (Hoa Kỳ) trong thời gian 6 năm cho thấy những phụ nữ ăn 3 bữa ngũ cốc nguyên hạt hoặc tam giác mạch mỗi ngày giảm được 21% và 24 % nguy cơ mắc bệnh tiểu đường so với những người ăn mỗi tuần 1 bữa.

Giúp ngăn chặn sỏi mật

Các loại thực phẩm giàu chất xơ không hòa tan, như tam giác mạch, có thể giúp ngăn ngừa sỏi mật. Phân tích thử nghiệm đối với 69.000 phụ nữ trong khoảng thời gian 16 năm về việc sử dụng thức ăn có chứa chất xơ toàn phần (gồm loại hòa tan và không hòa tan) và chất xơ phân loại tại Viện nghiên cứu điều dưỡng Hoa Kỳ, các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng những người ăn nhiều chất xơ toàn phần đều giảm được nguy cơ mắc bệnh sỏi mật thấp hơn 13% so với những người ít hoặc không sử dụng thực phẩm giàu chất xơ. Chất xơ không hòa tan không chỉ giúp rút ngắn thời gian thức ăn di chuyển qua đường ruột, mà còn giúp mật giảm tiết acid (mật tiết nhiều acid tỷ lệ với quá trình hình thành sỏi), tăng sản sinh insulin và giảm chất béo trong máu.

Giúp bảo vệ tim mạch và chống lại nguy cơ ung thư vú cho phụ nữ thời kỳ mãn kinh

Phụ nữ thời kỳ mãn kinh gặp rất nhiều nguy cơ mắc các bệnh lý nghiêm trọng như cholesterol, huyết áp cao, các bệnh tim mạch và ung thư vú. Sử dụng các loại thực phẩm ngũ cốc nguyên hạt hoặc tam giác mạch, ít nhất 6 lần/tuần, có thể giúp cải thiện các hiện tượng bệnh lý trên.

Kết quả nghiên cứu trên 35.972 phụ nữ trong độ tuổi tiền mãn kinh ở Anh cho thấy chế độ ăn giàu chất xơ từ các loại ngũ cốc nguyên hạt và tam giác mạch cũng như trái cây giúp bảo vệ hiệu quả và chống lại nguy cơ mắc ung thư vú. Các phụ nữ ăn nhiều chất xơ (> 30 gr/ngày) có thể giảm được 52% nguy cơ phát triển ung thư vú so với những người có chế độ thức ăn ít chất xơ (< 20 gr/ngày), trong đó chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt và tam giác mạch được xem là tốt nhất.

Như vậy có thể thấy, hạt tam giác mạch mang lại những lợi ích sức khỏe tương đương, thậm chí tốt hơn trong trường hợp cơ thể dị ứng với lúa mì và các loại ngũ cốc chứa protein gluten, với các loại ngũ cốc, giúp bảo vệ và chống xơ vữa động mạch, chống đột quỵ, thiếu máu cục bộ, tiểu đường, kháng insulin, béo phù và giúp kéo dài tuổi thọ. Ngoài ra, hạt tam giác mạch còn là nguyên liệu cho nhiều món ăn ngon và các loại bánh ở nhiều vùng miền trên thế giới.

Nguyễn Thùy Dương
Trường Đại học Khoa học Tự nhiên