Giữa không gian khắc nghiệt của vùng cao cực Bắc, người Pu Péo - một trong những dân tộc ít người nhất Việt Nam - vẫn đang gìn giữ một phong tục đón năm mới vô cùng kỳ lạ. Đó là tục "hát thi cùng gà trống" hay còn gọi là "cướp giọng gà" diễn ra ngay vào khoảnh khắc Giao thừa thiêng liêng.
Tiếng "chuông" đánh thức Mặt Trời
Người Pu Péo cư trú chủ yếu tại các huyện Đồng Văn, Yên Minh và Bắc Mê thuộc tỉnh Hà Giang (cũ). Dù dân số toàn bản làng không quá đông, họ lại sở hữu một kho tàng văn hóa dân gian phong phú và độc nhất vô nhị. Trong số đó, phong tục gắn liền với đêm Giao thừa luôn là điều khiến du khách thập phương phải tò mò kinh ngạc.
Trong tâm thức của đồng bào nơi đây, tiếng gà trống gáy không đơn thuần là báo thức. Người Pu Péo quan niệm, tiếng gáy đầu tiên của năm mới là âm thanh thiêng liêng nhất, có sức mạnh xua đuổi tà ma và đóng vai trò như một chiếc "chuông lệnh" để đánh thức ông Mặt Trời thức dậy. Tiếng gà báo hiệu cho sự khởi đầu tốt lành, mở ra một chu kỳ sinh sôi, nảy nở của vạn vật.
Chính vì vậy, ai có được tiếng gáy đầu tiên ấy, hay nói cách khác là "át" được giọng gà, sẽ giành được toàn bộ phước lành của trời đất trong năm mới.
Cuộc "đua giọng" nghẹt thở lúc sang canh
Khác với nhiều dân tộc chuẩn bị mâm cúng thịnh soạn trước bàn thờ vào phút sang canh, việc quan trọng nhất của các gia đình người Pu Péo lúc này là cử người đi... canh chuồng gà trống.
Khi thời khắc tiễn năm cũ đón năm mới cận kề, mọi người trong nhà đều giữ im lặng, nín thở quan sát cử động của những chú gà trống trong chuồng. Ngay khi phát hiện chú gà chuẩn bị vỗ cánh vươn cổ để cất tiếng gáy đầu tiên, chủ nhà sẽ lập tức đốt một quả pháo ném vào chuồng. Tiếng pháo nổ bất ngờ khiến lũ gà giật mình đồng loạt nhảy lên và thi nhau gáy vang vang.
Ngay vào khoảnh khắc âm thanh ấy vừa bật ra, tất cả các thành viên trong gia đình cũng lập tức hò reo, cất cao tiếng hát vang trời để tạo nên một màn "hợp xướng" náo nhiệt. Ai cũng cố hết sức hát thật to, thật khỏe nhằm át đi tiếng gáy của chú gà nhà mình. Người Pu Péo gọi hành động này là "đón giọng gà" hay "cướp giọng gà".
Khát vọng chinh phục tự nhiên
Tục hát thi cùng gà trống nghe qua có vẻ kỳ dị nhưng lại ẩn chứa giá trị nhân văn sâu sắc. Đồng bào tin rằng, người nào chiến thắng trong cuộc "thi hát" này, làm cho giọng hát của mình vang xa hơn tiếng gà gáy, thì sang năm mới bản thân sẽ trở nên thông minh, lanh lợi, hát hay và gặt hái được nhiều thành đạt, may mắn. Đối với gia đình, đó là điềm báo cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, ngô lúa đầy kho.
Trải qua nhiều thế hệ, cuộc sống của người Pu Péo gắn liền với đá núi khô cằn và khí hậu khắc nghiệt. Nghi lễ "cướp giọng gà" chính là biểu tượng cho tinh thần lạc quan, ước vọng làm chủ hoàn cảnh và khát vọng chinh phục tự nhiên của con người nơi đây.
Cùng với những nét đẹp khác như bánh chưng đen cúng ngày Tết hay Lễ cúng thần rừng, tục "cướp giọng gà ngày Tết" đã và đang góp phần tạo nên một mảng màu văn hóa vô cùng đặc sắc, làm phong phú thêm bức tranh di sản của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam.