Tết Nguyên đán của người Giáy
20/01/2026
Tết Nguyên đán với người Giáy cũng như các tộc người khác ở nước ta, người Giáy thường gọi là Tết to/Tết cả. Tết là ngày lễ quan trọng nhất trong năm, là dịp để đồng bào thể hiện những phong tục tập quán riêng của dân tộc, địa phương mình. Ngày tết của họ được bắt đầu với nghi lễ cúng ông Táo. Trong mâm cúng ông Táo gồm có bánh trôi, bánh chay với quan niệm hai loại bánh này là phương tiện giúp cho ông Táo qua sông để lên trời báo cáo tất cả các công việc gia đình làm được trong năm. Trên bàn thờ đặt bao nhiêu bát hương thì gia chủ phải cúng bấy nhiêu bát bánh trôi. Số lượng bánh trong mỗi bát tuỳ thuộc từng gia đình.
Để đón Tét người Giáy chuẩn bị nhiều lễ vật từ rất sớm, trong đó lợn thường được các gia đình nuôi từ đầu năm (một số hộ có thể chung - đụng thịt lợn đối với những con lợn to), gà được nuôi từ tháng 5 hoặc tháng 6, gạo nếp được trồng từ tháng 6,… Tất cả đều được các gia đình chuẩn bị để đón Tết no đủ, vui vẻ, ấm cúng, bình an.
Lễ vật trong mâm cúng tết ngoài gà còn bày một bát bánh khảo, bánh chưng gù, bánh bỏng, hoa quả; đặc biệt, có một chiếc bánh dày to bằng cái đĩa và 4 cái nhỏ hơn được bày trên chiếc bánh dày to, 2 cây mía buộc gọn lại với nhau, đặt ở hai bên bàn thờ. Cây mía vừa có ý nghĩa trang trí, vừa có ý nghĩa là biểu tượng cánh cổng cho tổ tiên, ma nhà của gia đình về ăn tết cùng gia đình và phù hộ cho các thành viên trong gia đình khoẻ mạnh, làm ăn phát đạt. Đối với những người hành nghề cúng bái như thầy mo, thầy cúng thì mùng 3 là ngày cúng thầy của họ. Thầy mo, thầu tào thì cúng thầy khi có tiếng gà gáy đầu tiên của mùng 3. Thầy Then cúng thầy muộn hơn, vào khoảng 8 hoặc 9 giờ mùng 3. Lễ cúng tương đối đơn giản, chỉ có con gà, một số đồ ngọt và trang phục, đạo cụ cúng cũng được bày ra. Sách được mang ra truyền dạy cho con cháu. Nghi thức được kéo dài tới rằm tháng Giêng những người cao tuổi truyền dạy cho con cháu.
Có lẽ cũng chỉ có tết Nguyên đán là nhiều kiêng kỵ. Đó là kiêng ngày mồng một không quét nhà, không rửa bát, không thổi lửa, không cho con gái vào nhà trước, không lấy lửa nhà người khác khi chưa qua rằm; kiêng đánh cãi nhau, kiêng mang đồ tang vào nhà người khác; kiêng nói tục chửi bậy trong nhà; kiêng vay mượn hoặc lấy đồ nhà người khác khi chưa qua rằm, nếu bắt buộc phải mượn thì phải có lì xì đặt lên bàn thờ nhà người khác mới được mang đồ đi.
Tết Nguyên đán có nhiều ý nghĩa đối với cuộc sống của người Giáy, trong đó: là thời điểm con cháu nhìn lại 1 năm lao động vất vả; là sự giao cảm, chuyển đổi giữa trời đất với con người; là ngày đoàn tụ của cac thành viên trong gia đình sau 1 năm, gắn chặt tình đoàn kết.